Now Playing

David Bowie

Starman

Traa dy Liooar 16oo Toshiaght Arree 2026

Meeryn ass Traa dy Liooar, Jelune 16oo Toshiaght Arree 2026

Ta immanee baroose ta nyn olteynyn jeh'n çheshaght cheirdey Unite cur raaue mychione stholkey rish jeih laghyn, veih'n 21 Toshiaght Arree. Ta argane er ve goll rish foddey mychione faill as caghlaaghyn da conaantyn. Mee ny Nollick nurree, ren olteynyn ceau teiy ayns foayr jeh jantys jeadyssagh, agh ren yn eear Hirveishagh son Bun-troggalys, yn Dr Michelle Haywood, feeraghey dy row Shirveish Cochianglyssyn Jeadyssagh Vannin er reaghey son coloayrtyssyn eddyr yn sheshaght cheirdey as yn Rheynn Bun-troggalys. 

Ta'n Shirveishagh son Bun-troggalys nish, Tim Crookall, gra nagh vel fys shickyr mychione yn aght veagh builley er yn Ellan jeh'n stholkey treealit rish jeih laghyn, agh t'eh shassoo er dy vel eshyn as offishearyn yn Rheynn aarloo dy kinjagh dy ghoaill ayrn ayns coloayrtyssyn, as dy vel y moggyl dy varrooseyn lane-femoil da'n Ellan as da ny cummaltee.

Ta Mnr Crookall gra dy vel shiartanse dy reihyn er y voayrd, as dy vel y dorrys foast foshlit son loayrt, as myr shoh dy row çhaghlym y laa roish my row eh loayrt rish Radio Vannin, shen dy ghra dy row yn çhaglym shen goll er cummal Jerdein shoh chaie, yn 12 Toshiaght Arreeas Mnr Crookall loayrt rish Radio Vannin Jeheiney yn 13. T'eh gra dy vel çhaglym elley reaghit dy shallidagh son yn 24, agh dy vel ny sheshaghtyn keirdey gennaghtyn dy vel paart jeh shen ronnaghyn ny conaantyn, nagh vel er y voayrd, as dy vel shoh mychione argid, shaghey ronnaghyn ny conaantyn, agh dy vel eshyn as y rheynn aarloo dy bollagh dy chur ad hene ry gheddyn son çhaglymyn erbee. T'eh gra veih shen t'eh dy hoiggal – as s'baghtal eh nagh nee foddey eh t'eh er ve back 'sy rheynn -  dy vel ad dy bollagh ry gheddyn dy ve freggyrtagh da dateyn ny çhaglymyn, as freayll rish barganeaghyn, as dy vel adsyn ta goaill ayrn ayns  shoh foast goaill ayrn ayns shoh, choud's ta fys echey.
 
Ta Mnr Crookall gra dy nee baghtal eh dy vel leeideilys er dagh çheu, as dy vel yn daa heu cur eab er feasyley shoh foast, myr shoh dy vel eh treishteil dy bee ad çheet back mygeayrt y voayrd, eer cho leah as Jelune, as eh gra s'cosoylagh nagh jinnagh eh taghyrt y laa shen, as myr va mee gra, v'eh loayrt rish Radio Vannin Jeheiney shoh chaie, yn 13 Toshiaght Arree, mannagh vel y çhaglym v'ayn Jerdein yn 12 foast goll, er yn oyr nagh vel eh er n'gheddyn fys çheet back veih'n çhaglym shen y laa roish shen, myr shoh foddee dy row ad goll back ayn yn laa shen, as nagh row fys erbee echey er shen ec y traa v'eh loayrt rish Radio Vannin, agh dy vel yn daa heu, as Shirveish Cochianglyssyn Jeadyssagh Vannin, foast arryltagh dy heet ry cheilley as dy chur eab er feaysley y chront shoh. 

Ta'n argane er ve goll rish tammylt as she daa vee neayr's ren olteynyn y heshaght cheirdey ceau teiy bentyn da jantys jeadyssagh, myr shoh dy vel eh jeeaghyn dy vel daa vee er n'gholl shaghey gyn veg ve jeant bentyn da'n chooish. Ta Mnr Crookall gra nagh vel eh agh sheiltyn, eisht, eddyr yn daa hraa, eddyr eisht as nish, nagh row çhaglymyn er ve ayn, agh nagh vel fys echey er shen. T'eh gra dy row çhaglym y laa roish shen, agh vel veg er haghyrt ayns yn daa vee shen – t'eh cur çheb er dy row postyn-l goll huggey as veih, as dy row ny sheshaghtyn keirdey çheet quail Shirveish Cochianglyssyn Jeadyssagh Vannin, foddee, as cre erbee, agh dy vel eh briaght nish, my sailliu, vod shin goll back mygeayrt y voayrd cho leah's vees possible, gyn fuirraghtyn da'n 24, my vees shen y nah haglym, as cur eab er feaysley shoh. T'eh gra dy vel shoh feer scanshoil son dy chooilley pheiagh ta jannoo ymmyd jeh ny shirveishyn barroose, ny immanee, sleih as ta thieyn dellal oc, er yn oyr dy nee baghtal eh dy jean eh orroo shen, sleih ta goll gys y thie lheiys son quaaltyssyn, as myr shen, as myr vees baghtal, ny scoillyn neesht.

She Debbie Halsall ta Offishear yn Ard son Unite, as va feysht currit jee, row aght erbee dy scryssey magh stholkey. T'ee gra dy oddys shen ve jeant, my vees yn Rheynn çheet gys y voayrd lesh red ennagh freggyrtagh. T'ee gra nagh vel aght erbee yinnagh olteynyn y heshaght cheirdey oc cur argid dauesyn hene dy eeck son çheb er faill jeh'n aill son obbraghey ec king hiaghtin as laghyn seyrey ny bancyn. T'ee gra dy vel ad geearree yn red cheddin as ta dy chooilley pheiagh elley 'sy reiltys geddyn, as nagh vel eh cairagh dy vel ad currit-rish ayns aght ny sloo foayrit na peiagh erbee elley. 

---oooOooo---

Va daa offishear yn Rheynn Bun-troggalys, yn Lhiass Ard Offishear, Jeffrey Robinson as yn offishear enmyssit son cur-rish geill tayrnit da doilleeidyn veih'n çheusthie, Helen Goldie, 
 cur feanish roish bing Tinvaal vees sessal fondid y clattys bentyn da'n chooish shoh, as Oltey yn Chiare as Feed son Connaghyn, Julie Edge, ny Caairlagh j'ee. 

Ta Bnr Goldie gra son shickyrys dy vel slaynt as sauçhys jannoo seose beoyn, as nagh vel beoyn er-lheh bentyn da ard er-lheh, er yn oyr dy vel caghlaaghyn fo-rheynn oc, agh dy jinnagh ee gra dy vel yn un veoyn vees çheet trooid, dy vel shen slaynt as sauçhys.

Va Bnr Edge briaght, beagh vondeish ass cur fys da peiagh elley çheumooie jeh'n rheynn, shaghey loayrt rish peiagh ennagh çheusthie jeh. Ta Bnr Goldie gra, ec yn cheim obbree, my vees peiagh ennagh ta tayrn geill geearree freayll foshlit yn ennym echey, dy vel eh ny keayrtyn eisht feer doillee dy chur roish ny doilleeidyn gyn cur enn er ny fir er-lheh shen, myr shoh dy beagh lught-reill neu-chrogheydagh jannoo shen, dy beagh echey foast ny doilleeidyn cheddin dy jeeragh, er yn oyr nagh vod peiagh ennagh goll roish gys boayl ennagh as loayrt mychione cooish as foddee dy jinnagh shen cur enn er yn er er-lheh ren cur roish ee.

Ta Bnr Edge briaght, nagh vel ad smooinaghtyn dy row ny fir er-lheh freayll y folliaghtys oc er yn oyr dy vel ad goaill aggle, myr shoh foddee nagh beagh ad, dy beagh eh lane neu-chrogheydagh jeh'n rheynn oc, jeh Oik ny Obbreeyn, jeh Commishoon ny Shirveishyn Theayagh, ny cre erbee. Ta Bnr Goldie gra, er-lhee, nagh darragh caghlaa ass shen.

Ta Mnr Robinson gra, er-lesh, foddee dy beagh eh eer neu-chooneydagh. T'eh gra dy vel yn chooid smoo jeh ny t'ad dy yannoo, dy vod eh ve cramp dy liooar, as dy vel dy kinjagh co-heks mygeayrt y stayd ayn ta sleih gobbraghey, dy cadjin cooishyn çhagnoaylleeagh dy liooar as feme er toiggalys dowin chammah's jeh co-heks y voayl obbree as jeh ny cooishyn çhagnoaylleeagh, myr shoh son red ennagh lane neu-chrogheydagh dy ve ayn, er-lesh nagh beagh shen cooneydagh.

Ta Bnr Edge cur sampleyr jeh cooish trome bentyn da sauçhys 'sy phurt aer ny ny puirt jiu, dy vel shen goll gys y lught-reill, as t'ee briaght, c'red yn traa ta fys ec yn Rheynn Bun-troggalys er shen. Ta Bnr Goldie gra dy vel eddyr-insh reiltagh goll, dy beagh doilleeid ec y lught-reill, myr sampleyr yn Lught-reill Etlee Theayagh. 

Ta Mnr Robinson gra, chammah's yn Scruteyrys Slaynt as Sauçhey as yn Lught-reill Etlee Theayagh, nagh vel ad leaystey er chor erbee roish my vees ad cur eam er yn rheynn ayns aght gyn ennym, my vees shen ny ta'n peiagh gearree, agh dy jinnagh ad cur feyshtyn, dy jinnagh ad ronsaghey as dy jinnagh ad cosney gys cree ny cooish, as dy jinnagh ad ad hene booiagh row firrinys erbee ny imneaghyn er mayrn, as dy beagh imneaghyn er mayrn, ny smenkey na gyn, dy jinnagh ad loayrt mychione shen dy jeeragh rish y reireyder linney as yn stiureyder cochianglt rish y chooish. T'eh gra, mannagh row ad gennaghtyn dy row cooie, bentyn da'n stayd, dy jinnagh ad loayrt mychione shen rishyn.   

Ta Bnr Edge çheet er cooishyn tromey theayagh ayn, as foays y theay 'sy chooish, as t'ee briaght foddee dy jinnagh y reilleyder goll back gys reireyder linney, cha nee gys peiagh ennagh çheusthie jeh co-chorp harrish ooilley y rheynn ny gys y lught-reill dasyn lhisagh ad cur tuarastyl. Ta Mnr Robinson gra dy jinnagh ad ymmyd jeh'n yss ocsyn – as dy vel fys feer dowin oc jeh ny ardyn obbree – dy hoiggal, ny lhie er y chooish, ny vees yn keim cooie dy gholl as dy loayrt mychione shen, as ny vees adsyn cur eab er jannoo, shen vel shoh kiart, vel firrinys erbee 'sy chooish shoh.

As ayns shen cheayll shin Lhiass Ard Offishear yn Rheynn Bun-troggalys, Jeffrey Robinson as Offishear y Rheynn shen vees enmyssit dy chur-rish geill tayrnit veih'n çheusthie, Helen Goldie, as v'ad cur freggyrtyn da feyshtyn liorish Julie Edge, ta Caairlagh y ving shen.

Ayns feanish Mnr Robinson as Bnr Goldie, haink eh magh dy vel three cooishyn goll er ronsaghey ec y traa t'ayn, lesh nuy cooishyn ooilley cooidjagh neayr's toshiaght y vlein argidoil 2024-25. 

Cur feanish roish y ving neesht va Ard Sheckter Kiarail Vannin, Teresa Cope. T'ee gra dy ren fir er-lheh faagail yn sheshaght fo coardail gyn gra veg, agh choud as ta fys ecksh, nagh vel fer erbee jeusyn er jeet er imneaghyn mychione tayrn geill veih çheusthie. 

Ta Bnr Edge briaght j'ee yn aght ta fys eck dy vel ad er naagail yn çheshaght as nagh row eh tayrn geill veih çheusthie, as ta Bnr Cope gra dy vel recortys oc jeusyn t'er hayrn geill veih çheusthie jeh'n çheshaght, myr shoh lurg jee jeeaghyn trooid y clane rolley jeh 16, dy vel adsyn ny 16 er ve currit stiagh ayns oardaghyn elley, ny dy vel ronsaght lurg tayrn geill veih çheusthie er n'gholl er, nagh vel ee credjal dy vel fer erbee jeh ny fir er-lheh shen er naagail yn çheshaght fo choardail gyn gra veg.

Ren oltey y ving briaght jeh Bnr Cope row barel erbee çheet back, ny vel Kiarail Vannin greinnaghey sleih dy chur back barel erbee, vouesyn t'er hayrn geill veih çheusthie ny er chur stiagh tuarastyl jeh imneaghyn, dy vel ad cur barrant 'sy cheim dy neu-chrogheydys 'syn oardagh. Ta Bnr Cope gra dy vel ee cur enn er dy vel shiartanse dy ir er-lheh tannaghtyn neu-vooiagh lesh, eer tra t'ad er chur kione er ronsaght, as dy vel shen mee-aighoil, as dy jinnagh ad treishteil nagh jinnagh shen taghyrt. 

Ta Bnr Cope gra dy vel y ving aa-scrutee as y paart jeh'n neu-sheckteragh as y paart jeh'n offishear son cooishyn jeh tayrn geill veih çheusthie, dy yannoo shickyr dy vod ad soilshaghey magh as cur barrant er, dy vel ronsaght ooilley-ghoaill er ve ayn as er chummal seose y fer er-lheh shen trooid yn oardagh shen, as dy chur freggyrt cho ooilley-ghoaill as vees possible, as eisht er loayrt roo ny lurg shen. T'ee gra, myr shoh, dy vel fys eck bentyn da kuse jeu shoh dy vel y coloayrtys vees freayll rish goll er, cho leah's ta'n eiyrtys jeh'n ronsaght er n'gholl er rheynn er  y pheiagh shen mychione yn aght ta reddyn goll.

Ta Bnr Edge briaght jeh Bnr Cope vel caaghyn erbee dy niartaghey oardagh lhean y reiltys er tayrn geill veih çheusthie, veih'n cheeayll chionnit eck jeh red ennagh vees grait dy ve sheshaght freillt ersooyl veih'n reiltys, agh dy vel entreilys eck da ooilley ny shirveishyn currit 'sy vean dy chooilleeney ny obbraghyn eck.  T'ee briaght, myr shoh, er yn oyr dy vel y cheeayll chionnit eck ve freillt ersooyl, agh eisht theay Vannin creck son ooilley ny shirveishyn beayn gollrish leighoil as yn Offish son Obbreeyn, vel veg ayn oddys ee gra dy by vie lhee fakin eh jeant ny share? 

Ta Bnr Cope gra ayns rieughid nagh vel ee smooinaghtyn dy vel ad gobbraghey 'syn aght shen, dy jinnagh ee gra nagh vel ad agh ayns paart freillt ersooyl, as dy vel ad gobbraghey feer çhionn dy jarroo rish ooilley ny rheynnyn jeh'n reiltys, jus liorish y nhee dy vel currym orroo jannoo ymmyd jeh shirveishyn son obbreeyn, yn shirveish cur coyrle argidoil, shirveishyn çhagnoaylleeaght, dy vel ad foast dy mooar feeit rish y reiltys er coontey yn earroo feer vooar dy jarroo jeh ny shirveishyn coonee oc as currym orroo dy yannoo ad veih'n reiltys.

Ta Bnr Cope gra dy vel ee smooinaghtyn dy by chosoylagh eh nagh vel ny oardaghyn oc jeeaghyn feer neu-chosoyley rish rheynn erbee elley y reiltys. Er-lhee dy vel y red gyn cosoyley oc dy vel ad jannoo seose ayrn jeh'n cherroo slaynt as kiarail, liorish dy vel eh feer scanshoil dauesyn son ymmodee caaghyn dy ve oc son sleih dy chur roish ny imneaghyn oc as son red ennagh dy ve jeant my-nyn-gione dy leah, ec y cheim sinshley vees possible.

Ta Bnr Edge gra, bentyn da red ennagh dooyrt Bnr Cope ny s'moghey mychione coyrle neu-chrogheydagh, dy vod Kiarail Vannin goll dy jeeragh magh dy seyr, as er-lhee nagh vel shen ayn son rheynnyn elley y reiltys. Agh ta Bnr Cope gra, dy beagh ad geearree shirrey coyrle leighoil neu-chrogheydagh, dy beagh feme oc er geddyn kied er-lheh jeh Shamyryn y Turneyr Theayagh dy yannoo shen, 'naght cheddin as veagh feme, er-lhee, ec rheynn elley y reiltys jannoo, myr shoh dy vel eh gennaghtyn dy vel ny reillyn as gurneilyn cheddin bentyn daue.

---oooOooo---

Ren Tinvaal coardail rish Billey Geddyn Baase lesh Cooney, va currit roish myr billey oltey preevaadjagh liorish Oltey yn Chiare as Feed son Rhumsaa, yn Fer-lhee Alex Allinson. Agh neayr's shen cha nel Kied Reeoil er ve currit da'n villey as ta Airaght Cairys y Reeriaght Unnaneysit er chur straih dy eyshtyn mychione ny ronnaghyn. Ta fys er ve currit da olteynyn yn Chiare as Feed mychione ny feyshtyn as ta freggyrtyn er ve currit daue liorish yn Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay, as shen goaill stiagh myn-phoyntyn mychione aa-scrutaghtyn post mortem.

Ta'n Fer-lhee Allinson gra, 'naght cheddin lesh billey erbee vees goll trooid son Kied Reeoil, dy vel ny keayrtyn feyshtyn currit liorish yn Airaght Cairys bentyn da ny ronnaghyn as yn aght t'ad jannoo er y chochianglys bunraghtoil rish y Reeriaght Unanneysit, as dy vel y billey shoh er ve kiart myr shen, as dy ren yn Airaght Cairys cur gys Shamyryn y Turneyr Theayagh back Jerrey Souree nurree straih dy eyshtyn mychione reddyn gollrish ve freggyrtagh da kiartyn dooinnoil as coadey noi co-eignaghey, ren ad loayrt mychione rish foddeyayns yn Chiare as Feed as ayns yn Choonceil Slattyssagh, as dy row feyshtyn feer chosoyley roo currit ec yn Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay 'sy vlein t'er n'gholl shaghey, as va freggyrtyn currit daue neesht.

Ta'n Fer-lhee Allinson gra dy vel eh er n'ghoaill traa foddey neayr's hie y billey shoh trooid Tinvaal, as dy ren ad goaill traa feer liauyr as ceau eab feer vooar ayns sheeley eh, as dy row eh eisht currit ersooyl da'n Airaght Cairys Mee Vayrt nurree,  as dy vel eshyn cur barrant dy liooar ayn dy oddys eh goll roish son Kied Reeoil as goaill toshiaght er yn obbyr as feme er jannoo eh bentyn da saaseyn coadee, bentyn da codeyn dy chliaghtey as reillyn vees cur shickyrys fo'n sauçhys ayns cur baase lesh cooney er-son yn sleih shen 'sy cho-voodeeys ain as ta feme oc er.

V'eh reaghit son Jake Richards jeh'n Airaght Cairys dy heet gys yn Ellan, agh va'n keayrt shen scryssit magh. Ta sleih noi'n villey shoh dy vel shen er yn oyr nagh vel yn Airaght maynrey lesh y villey, agh ta'n Fer-lhee Allinson smooinaghtyn dy vel eh ny smoo er coontey y stayd ayn ta Westminster ec y traa t'ayn. T'eh gra dy vel eh er screeu rish David Lammy, yn Çhiarn Shansyleyr, as neesh rish Jake Richards, va skedjalit dy heet noal dy ghra dy vel eh lane vaynrey dy heet nyn guaiyl ayns Lunnin mannagh vod ad çheet gys Ellan Vannin. T'eh gra, ny vees taghyrt lesh Kied Reeoil, shen, lurg y scrutaght jeh'n villey v'ayn veih Tinvaal, dy vel eh goll eisht gys yn Airaght Cairys dy yeeaghyn er ny eiyrtyssyn foddee çheet veih er y chochianglys ain rish y Reeriaght Unnaneysit, as dy vel shen ny vees goll er jannoo. 

Ta'n Fer-lhee Allinson gra nagh vel ad er n'gheddyn lheamyssyn erbee 'sy clattys, nagh vel ad agh er hirrey paart dy hoilshaghey magh as baghtalys bentyn da kuse jeh ny ayrnyn 'syn aght yinnagh eh obbraghey, er coontey kuse jeh ny cooishyn ayns quaiylyn haghyr 'syn Oarpey, as dy vel feme er cur cooinaghtyn er 'sy Oarpey dy vel nuy çheeraghyn hannah ta cur baase lesh cooney, as dy vel ad er n'yannoo shen rish jeihyn dy vleeantyn. 

Ta'n Fer-lhee Allinson gra dy vel yn Airaght Cairys er hirrey baghtalys, as dy vel shen erve currit da chammah liorish Oik y Turneyr Theayagh as neesht liorish yn Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay nish, myr shoh dy vel eh lane vooiagh dy row freggyrtyn currit da ny feyshtyn shen ayns aght lane chooie. T'eh gra dy vel eh toiggal dy slane dy vel adsyn noi'n villey geearree eh dy ve currit roish, agh reesht dy vel Tinvaal er n'yannoo reaghys as dy vel ad er n'gholl ny hrooid ayns oardagh feer, eer liauyr jeh cummal co-choyrle er y villey, jeh cur y bun er y villey, as slane-jannoo y billey, as nish , lesh Kied Reeoil, dy vod mayd goaill toshiaght er yn obbyr feer vooar elley dy chur bree da'n villey.

Ren Oltey yn Chiare as Feed son Carbory, Balleychashtal as Malew, Tim Glover, fer jeusyn ren ceau teiy noi Trass Lhaih y Villey ayns yn Chiare as Feed. T'eh gra dy ren ad ceau teiy noi echey, agh ec y traa cheddin neesht dy ren ad cur roish kuse dy lhiassaghyn ayns eab dy hareaghey y billey as jannoo slattys mie jeh, er yn oyr ec y traa t'ayn, er-lesh dy nee slattys boght dy liooar eh. T'eh gra, ooilley ny goan mychione saaseyn coadee noi co-eignaghey as mychione scrutaghtyn lurg baase neesht, dy row y dean oc, dy row ad cur eab currit stiagh dy shickyr 'sy villey, shaghey shen eisht ve jeant trooid reillyn as coyrle stiuree, as shen kiart yr t'eh, veg agh coyrle stiuree, as nagh vel currym leighoil ayn.

Ta Mnr Glover gra dy row ad cur eab er jannoo ny saaseyn coadee shoh paart jeh'n villey, er yn oyr dy vel shin cur-rish bioys as baase ayns shoh, myr shoh dy row eh feer scanshoil, myr v'ad gennaghtyn, dy row feme oc er shareaghey ayns rieughid as jannoo ny s'çhenney as jannoo eh y meer share dy clattys oddys eh y ve, as nish, dy nee baghtal eh, dy vel ny imneaghyn shen goll er cur roish liorish yn Airaght Cairys hoal. T'eh gra dy dug eh stiagh feysht er yn oyr dy geayll eh yn Fer-lhee Allinson gra dy row eh treishteil dy heet quail David Lammie yn Airey, as dy nee baghtal eh dy vel shin hoght meeaghyn, nuy meeaghyn stiagh 'syn oardagh, as dy beagh Kied Reeoil dy cadjin er ve currit, dy nee barney vooar eh, myr shoh dy nee baghtal eh dy vel red aggair ayn, myr shoh dy nee eab dy gheddyn magh ny vees aggair.

Va Mnr Glover fer jeh ny olteynyn ren ceau teiy noi Trass Lhaih y Villey. Neayr's va'n billey coardit as currit son Kied Reeoil, ta kuse dy reggyrtyn da feyshtyn currit liorish yn Airaght Cairys er jeet veih'n Rheynn Slaynt as Kiarail y Theay. Ta'n Shirveishagh son Slaynt as Kiarail y Theay Oltey yn Chiare as Feed son Doolish Yiass, Claire Christian, as va ish neesht  mastey ny olteynyn ren ceau teiy noi'n Trass Lhaih shen.   

---oooOooo---

Ta aghin noi kied phlannal dy hroggal jalloo soilshit jeh'n Ree Gorree liorish Cronk Keeill Eoin er ve clashtynit, lesh arganeyn as myn-phoyntyn ayn jeeraghey er y vuilley er yn eiraght, er y çhenndeeagh as er polsasee son plannal. Va'n aghin currit stiagh ec Eiraght Ashoonagh Vannin lurg da'n Ving Phlannal lowal rish y yeearree, ga nagh row yn offishear va jeeaghyn er y chooish ec y toshiaght coyrlaghey dy lhiggey da ve jiooldit.

Liorish y treealtys, veagh jalloo, beggan ny sloo na three meadaryn er yrjid as 1.8 meadar er lheeads, troggit er broogh faiyragh faggys da Cronk Keeill Eoin. T'ad gra dy beagh y jalloo jeh dooinney – as t'ad gra Godred Crovan rish ny Ree Gorree – ny hassoo, lesh cliwe as scape, as bayrn caggee er e chione, ny yeih 'sy chaslys t'er ve jeant dy hoilshaghey magh y jalloo nagh vel scape ry akin. Ta'n dooinney ny hassoo as e laue yesh er boogh y chliwe t'ayns fine, as ta'n laue hoshtal troggit seose lesh y laue gys Cronk Keeill Eoin. Veagh y jalloo shoh ny hassoo er plinthey lesh yn ennym 'sy Ghaelg, 'sy Vaarle as ayns roonyn. Veagh y shalee jeant lesh argid preevaadjagh, gyn veg veih tackeyderyn 

Va'n brialtys goll er leeideil liorish scruteyr neu-chrogheydagh, Frances Mahoney, ren feeraghey dy ren eh cur keayrt er yn ynnyd daa cheayrt, as va shen goaill stiagh jeeaghyn er y chabbal, er y chassan cosheeaghtagh as er y thalloo mygeayrt-y-moo. Nee ish nish aarlaghey tuarastyl lesh coyrle son yn Shirveishagh son Çhymmyltaght, Bee as Eirinys, Clare Barber, lheeish bee'n briwnys jerrinagh.

Va'n yeearree currit stiagh ayn fo'n ennym jeh Laurence Skelly, ta Eaghtyrane Tinvaal, as dinsh eshyn da'n vrialtys dy daink yn eie vie mian t'er ve echey rish foddey dy chur er y toshiaght bunneydyssyn Tinvaal myr yn ard-whaiyl shinney gyn scuirr 'sy theihll. Hug eh trimmid er dy row eh jannoo shoh dy persoonagh, as cha nee ass-lieh Tinvaal hene, as nagh beagh ymmyd jeant jeh argid theayagh erbee. Dooyrt eh dy row kiarail ynsee echey, dy hoilshaghey magh eiragh Loghlynagh yn Elloan as dy chur co-heks smoo jeh'n çhennaghys da keayrtee.

Ren yn screeudeyr er cooishyn shenndeeagh, Charles Guard, loayrt ayns foayr jeh'n jalloo, as eh gra dy row y chiarail dy chowraghey ny bunneydyssyn Loghlynagh jeh Tinvaal. Ren eh goaill rish nagh vel fys ec peiagh erbee er caslys vees feeraghey cummey Godred Crovan hene, as v'eh çheet er y jalloo myr soilshaghey magh ellynagh, agh lesh coyrle ass shennaghys.

Ass-lieh Eiraght Ashoonagh Vannin, dooyrt Andrew Johnson, ta ny handaalee as ny hur-oayllee er freayll, dy jinnagh y boayl ayn v'ad kiarail troggal y jalloo jeeill da'n ynnyd ooilley cooidjagh. Ta Cronk Keeill Eoin as y chabbal as y cassan cosheeaghtagh nyn droggalyn recortit. Ta Eiraght Ashoonagh Vannin credjal dy vel scansh yn ard ny lhie,cha nee ynrican ayns ny reddyn troggit shen, agh 'syn aght ta'n ynnyd ny lhie foshlit, as dy vel eh jannoo seose reayrt çheerey gyn caghlaa son y chooid smoo neayr's ny 1840yn, as dy row yn ynnyd goaill stiagh y Cronk, y chabbal as magher feailley s'lhea.

Haink Mnr Johnson er yn ynnyd myr dy bunnidagh foshlit as feagh, as dooyrt eh dy jinnagh y jalloo cur eh hene stiagh dy mooar er y reayrt. Ren eh tayrn geill da dy row eh bunnys yn un yrjid as y Cronk hene, as dy jinnagh eh tayrn geill veih'n ard ayn va'n jesh-chliaghtey. 

Ren offishearyn plannal jeh'n Rheynn Çhymmyltaght, Bee as Eirinys goaill roosyn dy row caghlaaghyn barelyn profeshoonagh ny mast'oc. Va'n offishear son y chooish smooinaghtyn dy by lickly eh dy jinnagh y jalloo ny sloo feeuid shenndeeagh yn ynnyd. Agh ren y Ving Phlannal briwnys dy jinnagh eh cur gys taitnys y theay as cur stiagh dy jarrooagh gys toiggalys er bunneydyssyn Tinvaal. 

Ren y scruteyr Mahoney clashtyn coloayrtys mychione treealtys va currit roish roish nish dy chur stayd myr ard freillt er yn ynnyd. Ren offishearyn yn Rheynn Çhymmyltaght, Bee as Eirinys feeraghey nagh row eh rieau enmyssit dy formoil, as nagh vod agh trimmid caglieeit ve currit da'n stayd shen ayns cooishyn plannal.

Va argane neesht row y jalloo soilshaghey magh dy kiart dooinney Loghlynagh. Dooyrt Eiraght Ashoonagh Vannin dy row y cummey ro neu-chronnal dy ve smooinit dy ve caslys baghtal shenndeeagh jeh Godred Crovan ny lhing shen ny Loghlynee cochianglt rish bunneydyssyn ard-whaiyl yn Ellan. Adsyn t'ayns foayr jeh, t'ad goaill rish dy vel lowanse ellynagh cochianglt rish, agh t'ad shassoo er dy vel eabyn er ve jeant dy yannoo shickyr dy vel y cummey freggyrtagh da co-heks shenndeeagh.

Ren ayrn mooar jeh'n vrialtys jeeraghey er shenndaaleeaght. Va creear geo-chorpagh cooilleenit 2010, as va shen currit stiagh myr feanish ayns foayr jeh troggal y jalloo, gra dy row y chreear feanish dy liooar er yn oyr nagh row eh soilshaghey magh reddyn fo halloo. Agh dooyrt Eiraght Ashoonagh Vannin nagh row y chreear goll dy jeeragh harrish y voayl beagh y jalloo treealit, as dy row imnea mychione eash y chullee as va ymmyd jeant j'ee ec y traa shen, 16 bleeaney er y henney. Ta Eiraght Ashoonagh Vannin shirrey creear noa son shenndaalee dy scrutaghey roish my vees veg jeant 'syn ard. 

Haink Mnr Johnson er kirp dooinnoil va feddynit choud's va obbraghyn goll er jannoo roish nish 'syn ard as hug eh coontey jeh'n ynnyd s'lhea myr boayl ayn dy ve feer chiarailagh son oyryn cochianglt rish yn çhenndaaleeaght. Hug eh raue, gyn slane scrutaghey, dy row gaue jeh cur boirey er reddyn scanshoil t'er mayrn, as dy cummyssagh dy vel shen goaill stiagh oaieaghyn Loghlynagh.  

Hug y scruteyr Mahoney feysht, veagh tooilley ronsaght ve jeant trooid conaantyn cochianglt rish kied phlannal, shaghey shirrey dy yiooldey kied ec y traa shoh. Ren Eiraght Ashoonagh Vannin shassoo er dy lhisagh sess jeh myn-phoyntyn jeant ec y toshiaght dy hoiggal dy kiart ny gaueyn veagh ayn. 

Ren offishearyn yn Rheynn Çhymmyltaght, Bee as Eirinys cur coontey jeh'n towse dy yss currit myr freggyrtagh da cur stiagh un pheesh dy ellyn, nagh row yn red cheddin as lhiassaghey jeh mooadys mooar. T'adsyn ayns foayr jeh gra dy vel y coarys plannal greinnaghey ellyn theayagh as dy beagh vondeish ynsee cultooroil ass y jalloo, as er-lheh fakin dy beagh eh cho faggys da Culture Vannin.

Yeeagh y brialtys neesht er ny va sleih çheet er myr reih elley – vod rheynn y reiltys cur stiagh ayn lheid y strughtoor gyn kied phlannal? Dooyrt yn Rheynn Çhymmyltaght, Bee as Eirinys dy row paart dy hrimmid 'syn argane shen er yn fa s'lesh y theay ta'n thalloo as nagh vel co-chorp y reiltys ta reirey shen er chur stiagh veg noi'n çhalee. Agh ren yn scruteyr Mahoney soilshaghey magh dy vel y trimmid jeh shen ny lhie cre cho lickly tan scenario elley shen ayns rieughid.

Nee Bnr Mahoney nish sur-smooinaghtyn er yn eanish va currit roee liorish yn daa heu as aarlaghey tuarastyl lesh moylley ayn. Bee'n moylley shen currit roish yn Çhirveishagh son Çhymmyltaght, Bee as Eirinys, as Oltey yn Chiare as Feed son Doolish Hiar, Clare Barber, as ecksh bee'n briwnys jerrinagh er vel jalloo soilshit jeh'n Ree Gorree dy ve troggit ny dyn.

---oooOooo---

Va feanish currit da'n scruteyr Mahoney 'sy chooish shen liorish Charles Guard. Cooish elley ta Charles Guard loayrt mychione, shen dy yannoo ard freillt jeh Kione Ghoolish. Ta co-choyrle theayagh goll er jannoo bentyn da shen, as shen lurg co-choyrle jeant 'sy vlein 2021, tra va 77% jeh freggyrtee ayns foayr jeh'n eie shen, agh cha daink veg jeh shen.

Ta Mnr Guard gra dy vel whilleen red t'er haghyrt heose ayns shen ayns ghaa ny three cheead blein t'er n'gholl shaghey, as dy row eh yn chied voayl son eunysseyrys, as çheu-chooylloo jeh Radio Vannin ayns shoh dy vel eear thie cloie ny Pierrotyn, dy vel y Camera Obscura ayn, dy vel yn snaue v'ayn, nagh vel eh agh boayl iconagh, as dy jinagh jeihyn, cheeadyn dy housaneyn dy leih çheet neese ayns shen dagh blein ec mullagh jeadys y turryssid ain.
 
Er-lesh Mnr Guard, er coontey y chummey jeh Kione Ghoolish, tra ta sleih fakin eh veih harrish y vaie tra t'ad çheet stiagh 'sy phurt, nagh row eh agh gennaghtyn, marish David Bertheim, dy lhisagh eh ve ny ard freillt, as dy vel shen dy ghra son caghlaaghyn erbee, dy beagh feme er sur-smooinaghtyn er-lheh orroo, gollrish, myr sampleyr, y glout mooar dy chummalyn rea as ta kied er ve currit dy hroggal eh kiart roish Radio Vannin. T'eh gra, dy beagh shoh er ve ny ard freillt, er-lesh dy beagh sur-smooinaghtyn smoo kiarailagh jeh shen.

Dy beagh Kione Ghoolish enmyssit myr ard freillt, ta Mnr Guard gra dy bunnidagh dy beagh feme er cur baght er-lheh ny jeant ny share er dy chooilley chooish plannal, as my vees troggal recortit ny ard freillt çheet dy ve ayn, nagh vel shen red ennagh roish dy ghoaill aggle, nagh vel shen dy ghra nagh vod sleih rieau jannoo veg, dy vel eh meanal ynrican dy vel kiarail smoo goll er goaill. T'eh gra dy beagh lhiettrimmyssyn ayn, dy jarroo, as reddyn dy hur-smooinaghtyn er, nagh vod cummey y chione caghlaa ynrican dy beagh shen son foays smoo yn ashoon.

Ta Mnr Guard gra, ec y traa t'ayn, mannagh vel ard ny ard freillt, myr nagh vel Balley Keeill Eoin, myr sampleyr, vees red feer whaagh dy jarroo, dy row sleih er ve loayrt mychione shen rish 30 bleeaney as nagh row eh rieau jeant, as foddee reddyn taghyrt ayns shen, as dy beagh eh ny ard freillt, s'cosoylagh eh nagh beagh ad ayn, myr shoh dy nee aght feer ymmydoil jeh coadey yn eiraght t'ain.

Bentyn da'n ghaue mannagh vel troggalyn recortit ny ardyn freillt currit er bun, ta Mnr Guard gra dy vel nyn lhied çheet dy vel lhieggit, dy vel shen yn gaue, ny, gollrish ny bunkeryn radar heose ayns Skylley Vreeshey, myr sampleyr, nagh vel ad recortit, nagh vel ad coadit, foddee dy vod ad ve lhieggit, as ny veggan as ny veggan dy vel yn eiraght ain, yn red ta cur dooin nyn enney, as s'mie lhien smooinaghtyn er, mychione s'mie lesh paitçhyn ynsaghey, paart jeh'n shennaghys ain, dy vel shen ooilley goaill toshiaght er çheet dy ve er ny chrimmey, ny, t'eh dy ghra, tannaghtyn lesh goll er crimmey, myr shoh dy vel yn sorçh shoh dy enmyssey feer scanshoil.

Bentyn da'n eiraght cochianglt rish Kione Ghoolish, ta Mnr Guard gra nagh vod eh çheet er un chooish, er yn oyr dy vel whilleen jeu ayn. T'eh gra dy vel sleih shooyl seose goll mygeayrt Imman ny Marrey, dy vel ad fakin yn grinney gys shenn vollagh tram Imman ny Marrey, lheid yn sorçh dy red. T'eh gra, mannagh vel shin cur cooinaghtyn er ny reddyn shoh – y raad yiarn caabylagh seose neose, y camera obscura yindyssagh, ooilley ny reddyn shoh – dy vel ad paart jeh shennaghys y turryssid ain as foddee dy vel shen jarroodit ayns ny laghyn stoamey echey, agh va ayrn smoo scanshoil y tarmaynys ain, as nagh lhisagh shin jarrood shoh.

---oooOooo---

Ta Oltey yn Chiare as Feed son Rhumsaa, yn Fer-lhee Alex Allinson gra dy vel imnea echey mychione plannyn clouit ec yn Rheynn Bun-trogglays dy hroggal saaseyn coadee 'sy valley noi thooillaghyn. T'ad shoh goaill stiagh boalley noi thooillaghyn mygeayrt y Challoo Heear, shareaghey ny jeeigyn 'sy raad, cur stiagh ayn bun-shirveishyn noa fo'n raad as aa-hroggal peamadyn as raaidyn 'syn ard. Ta ny plannyn soilshaghey magh boalley vees kiare trieyn er yrjid, as t'ad gra dy jinnagh shen foddey ny sloo y gaaue jeh thooillaghyn as dy jinnagh eh coadey whilleen as 542 troggal.

Agh ta'n Fer-lhee Allinson credjal dy beagh builley agglagh ass ny plannyn er y valley. T'eh gra dy vel enn er ve currit er Rhumsaa rish ymmodee bleeantyn myr fer jeh ny buill ayns gaue smoo 'syn Ellan. T'eh gra dy vel thooillaghyn veih ny tidaghyn jannoo seose paart jeh, agh dy vel ad geddyn neesht thooillaghyn çheet neose veih'n Lickney, as veih Awin Sulby neesht, as t'eh cur cooinaghtyn er peiagh ennagh cubbyl dy vleeantyn er dy henney va goll ayns canoe sheese Straid Skyll' Chreest, dy row shen cochiangle jeh ooilley yn troor. T'eh gra, nish lesh ny ta sleih gra rish çheet harrish y choose as tidaghyn ardey as geayaghyn lajer, dy vel y challoo ayns Rhumsaa ayns gaue reiltagh jeh thooillaghyn, as dy vod shen jannoo er earroo mooar dy liooar dy hieyn dellal ayns shen er yn oyr dy vel sellaryn oc, myr shoh dy nee doilleeid mooar eh.

Ta'n Fer-lhee Allinson gra dy vel eiyrtys çheet veih shen, as s'baghtal eh, shen geddyn yn urryssaght son thieyn dellal as son y valley dy cadjin, myr shoh dy vel eh red ennagh as er-lesh dy row ad ooilley jeean dy gheddyn. T'eh gra dy vel treealtyssyn er ve ayn son boalley marrey dy reayll mooie y tidey, as dy vel adsyn goll back harrish ny shey bleeaney t'er n'gholl shaghey – dy row treealtyssyn hoshiaght oc 'sy vlein 2020 – as dy row adsyn jiooldit er yn oyr dy row ymmodee jeusyn neesht goaill ersooyl paart jeh ny buill phairkal mygeayrt y cheiy, vees scanshoil dy liooar son ny thieyn dellal ayns shen, chammah's son pobble Rhumsaa as ny keayrtee ain. 

Er-lesh yn Fer-lhee Allinson dy vel yn chooish smoo as feme er pobble Rhumsaa cur geill da ayns ny plannyn, tra ta sleih jeeaghyn er caslyssyn  sheiltynagh yn ellyneyr jeh'n voalley, dy jinnagh eh caghlaa Rhumsaa dy mooar. T'eh gra, my vees peiagh ennagh gimman sheese y cheiy nagh beagh ablid echey fakin y phurt, as my vees peiagh ennagh shooyl ayns shen as t'eh beggan stuggagh, ny t'eh ny phaitçhey ny ayns caair wheeylagh, nagh jinnagh eh fakin y phurt. T'eh gra dy jinnagh shen er earroo dy liooar dy hieyn dellal ayns shen er coontey coayl 50 ynnyd pairkal. 

Ta'n Fer-lhee Allinson gra, veih çheu feer phersoonagh y skeeal, dy bynney lesh ve ny hoie çheumooie jeh thie oast y Trafalgar lesh pynt, dy jinnagh ny binkyn shen goll ersooyl, dy jinnagh eh cur kione er ymmodee reddyn ta sleih soiaghey jeh myr reddyn cadjin ayns shen nish. T'eh gra dy vel fys echey dy vel feme orroo geddyn cormid kiart eddyr saaseyn coadee noi thooillaghyn as foaynoo y phurt as aalid y phurt, as nagh vel eh shickyr dy vel y cormid kiart 'sy skeim shoh, as dy vel eh feddyn dy bee yrjid y voalley feer, eer seiyagh as er-lesh dy nee eh caghlaa ambee ec mooarane jeh'n valley.

Ta'n Fer-lhee Allinson gra dy vel fys echey lesh caghlaa emshyraght as yn faaishnys er ardjid ny marrey vees gyrjaghey, dy jig thooillaghyn dy ve doilleeid smoo son Rhumsaa, as dy vel feme ain er jannoo red ennagh, agh nagh vel eh dy jarroo smooinaghtyn dy vel shoh yn red kiart, as er –lesh dy vel yn costys, cha nee ynrican bentyn da'n argid, agh bentyn da'n eiyrtys er y valley, foddee dy bee shen rour.

Ta'n Fer-lhee Allinson gra dy vel red ennagh ta ny Barrantee er ve loayrt mychione, shen boalley sloo, nagh vel heose gys 1.3 meadar, as veagh ablid oc neesht dy yannoo ymmyd jeh buird hallidagh oddys ymmyd ve jeant jeu son tidaghyn feer ard, as dy chur eab er meeinaghey kuse jeh ny gaueyn gyn mhilley çheu y phurt son dy chooilley pheiagh vees baghey ayns shen ny cur keayrt er.

Bentyn da'n skeim son saaseyn coadee noi thooillaghyn ayns Rhumsaa, ta fogrey er jeet veih'n Shirveishagh son Bun-troggalys, as Oltey yn Chiare as Feed son Glionfaba as Purt ny Hinshey, Tim Crookall, as t'eh gra dy vel y shalee shoh baih argid dy mooar ayns y traa ry heet son Rhumsaa. T'eh gra, liorish shareaghey jeenid noi thooillaghyn as jannoo ny share bun-troggalys lane femoil dy vel yn Rheynn coadey thieyn as thieyn dellal choud's t'ad croo çhymmyltaght smoo sauçhey as ry chummal seose ny smoo son cummaltee as son keayrtee. T'eh gra dy vel ny obbraghyn shoh jannoo seose ayrn lane-femoil jeh'n aght ta'n rheynn currit da troggal Ellan Vannin jeen.

---oooOooo---

Ta Ynnyd Jeelym y Heear gra dy jean eh nish goaill boayrd plastyr gyn insalaght son aa-choorsal. Ayns fogrey t'eh gra dy vel caghlaaghyn er ve jeant dy ve freggyrtagh da caghlaaghyn er y gherrid da reillyn er reirey lhieeney-thalloo bentyn da shiartanse dy stooghyn troggee. T'eh gra roish nish dy row boayrd plastyr as insalagh mestit cooidjagh as currit gys Slogh Twoaie Wright, agh dy vel feme nish er scarrey ny stooghyn shoh. T'eh gra dy jean olteynyn y wirran cooney lesh as oaseirey sleih va faagail ny stooghyn shoh, agh nagh vel ablid ec yn ynnyd dy ghoaill boayrd plastyr vees fliugh ny inslit.

Ta'n fogrey ass-lieh Ynnyd Jeelym y Heear gra neesht, lesh lhiettrimmyssyn noa er coontey ny criteria son goaill orçh veih troggal, dy vel y polasee echey er ve jeant ass y noa, as dy vel shoh goaill stiagh:

  • Orçh taaueagh – ooir, stoo pashagh, lhic, plastyr, mortar as cement;
  • Boayrd plastyr – shegin da boayrd plastyr ve çhirrym as seyr veih stoo sollaghey gollrish foiee, lhic ny insalaght;
  • Insalaght – ollan-chlagh, glonney-snaieagh, as insalaght gollrish Reaish y Ree;
  • Rubbyl – breek, rubbyl, clagh as bunnyn-troggee.

Ta Ynnyd Jeelym y Heear er chionnaghey skip as coodagh er er-lheh son stoyral boayrd plastyr.

---oooOooo---

Ren Colught Paggad Bree Ellan Vannin arraghey ny shlee na 680,000 dy hroailtee nurree. T'eh gra dy row yn earroo son 2025 8% ny syrjey na shen 'sy vlein roish shen. Ooilley cooidjagh va 2,144 turrys ayn, lesh siyn y cholught goll ny shlee na 130,000 meeiley. Ta'n colught gra dy vel eh treishteil dy bee 2026 eer ny smoo speeideilagh, as er-lheh er yn oyr dy vel eh baih tooilley ayns shirveishyn rish Nerin. 
 

More from Manx Gaelic